Syndicate content facebook Syndicate content Log In
วัฒนธรรมไทย ภูมิปัญญาไทย

วัฒนธรรมไทย ภูมิปัญญาไทย

เสรี พงศ์พิศ www.phongphit.com

สงกรานต์ปีนี้มีคนไปเที่ยวตลาดน้ำ ตลาดเก่าแก่โบราณกันมาก ไม่ว่าตลาดน้ำอัมพวา สามชุก เชียงคานและอีกหลายแห่งที่เกิดขึ้นมามากมาย ไม่ใช่ทุกแห่งที่เกิดแล้วโต ตายไปก็มาก ไม่โตก็มี
 
     ใครที่รู้ประวัติของตลาดน้ำสามแห่งที่กล่าวถึงตอนต้นก็จะเข้าใจว่า ทำไมทั้งสามแห่งถึงโด่งดังและเติบโตจนแทบไม่มีที่เดินในวันหยุดเทศกาล
 
     ทั้งสามแห่งมีประวัติศาสตร์ มีความเป็นมา มีเอกลักษณ์ทางวัฒนธรรม สืบทอดและฟื้นฟูวิญญาณของท้องถิ่นนั้นๆ ให้กลับมีชีวิต มีเสน่ห์ มีคุณค่า เพราะเรียบง่าย ไม่เสแสร้าง ไม่ตบแต่งจนเกินจริง ขนมก็ดี อาหารก็ดี ข้าวของเครื่องใช้ต่างๆ ที่นำมาแสดงมาขาย ส่วนใหญ่ก็มีเอกลักษณ์ทางวัฒนธรรมของท้องถิ่น
 
     มีตลาดน้ำอีกหลายแห่งที่อยู่ได้ไม่นานก็ล้มหายตายจาก คนไปเที่ยวครั้งเดียวก็เข็ด แล้วยังบอกต่อๆ ไปว่า อย่าไปให้เสียเวลา เพราะไม่เห็นมีอะไรเลย มีแต่ที่ไปถ่ายรูปบ้าง ไปซื้อของแบบตามตลาดนัดตลาดคลองถมบ้าง อาหารการกินก็หาซื้อหากินที่ไหนก็ได้ แถมแพงอีกต่างหาก ยังเก็บค่าจอดรถอีก ค่าห้องน้ำอีก
 
     ส่วนใหญ่ตลาดน้ำเหล่านี้ไม่มีประวัติศาสตร์ ไม่มีรากเหง้า อย่างกรณีตลาดน้ำปากช่อง อยู่ดีๆเจ้าของที่เคยทำบ่อตกปลาก็อยากทำตลาดน้ำตามแรงยุของใครก็ไม่รู้ เป็นตลาดน้ำที่ไม่มีวิญญาณ ถึงได้ตายเร็ว ไม่มีเอกลักษณ์ทางวัฒนธรรมอะไรเลย เป็นธุรกิจของคนที่เคยขายแต่เครื่องใช้ไฟฟ้าในตลาดที่เห็นโอกาสทำธุรกิจใหม่ เห็นว่าคนไปเที่ยวเขาใหญ่มาก ทำเลก็ดี ซึ่งไม่มีความหมายและไม่ได้ช่วยอะไรเลย
 
     ตลาดน้ำดีๆ อยู่ได้และโด่งดังเพราะมีภูมิปัญญาท้องถิ่นเป็นวิญญาณ เมื่อมีการสืบทอด มีการฟื้นฟู มีการบูรณะ มีการประยุกต์ ตลาดที่เคยซบเซาหรือเลิกราไปก็กลับฟื้นคืนมา ตรงกันข้าม ตลาดน้ำใหม่ๆ ที่อยู่ดีๆ ก็เกิดขึ้นเพื่อธุรกิจ ไม่นานก็ตายไปเพราะไร้วิญญาณ
 
     ทั้งนี้ไม่ได้แปลว่า การสร้างสรรค์สิ่งใหม่ๆ สร้างภูมิปัญญาอย่างใหม่ออกมาในรูปนวัตกรรมจะเกิดไม่ได้ การแสดงอย่างสยามนิรมิตที่กรุงเทพฯ ที่นำเอาวัฒนธรรมต่างๆ มาแสดงอย่างอลังการ หรือการแสดงผสมผสานหลากหลายวัฒนธรรมทั้งไทยทั้งเทศ รวมทั้งการแสดงต่างๆที่ยิ่งใหญ่อย่างภูเก็ตแฟนตาซี
 
     ภูมิปัญญาเป็นศาสตร์และศิลป์ของการดำเนินชีวิต ของชุมชน แสดงออกในปัจจัยสี่ อาหาร เสื้อผ้า ยารักษาโรค ที่อยู่อาศัย รวมทั้งในประเพณี พิธีกรรมต่างๆ
 
     การสืบทอดภูมิปัญญาทำได้หลายวิธี คือ การอนุรักษ์ การฟื้นฟู การประยุกต์ และการสร้างสรรค์สิ่งใหม่ ด้วยเหตุนี้ ตลาด(น้ำ)ใหม่ๆ หลายแห่งจึงเกิดขึ้นในกรุงเทพฯ ด้วยทุนมหาศาลของเอกชนที่พยายามทุ่มเทเพื่อให้ตลาดเหล่านี้มีชีวิตอย่างตลาดขวัญเรียม ตลาดโกดังเก่าของเอเชียติกข้างโรงแรมโอเรียนเตลที่ กลายมาเป็นตลาดที่มีเสน่ห์สุดอลังการริมเจ้าพระยา
 
     ตลาดหลายแห่งดำเนินการโดยเทศบาล อบต. อีกหลายแห่งโดยเอกชน ซึ่งก็มีจุดเด่นจุดด้อยไปคนละแบบ การที่ชุมชนมีส่วนร่วมก็ทำให้เกิดพลังและมีเสน่ห์ถ้าหากร่วมมือร่วมใจกัน ไม่ทะเลาะแย่งผลประโยชน์กัน มีทุนไม่มากก็ทำได้ เพราะทุนของพวกเขา คือ มรดกทางวัฒนธรรมที่มีอยู่แล้ว เพียงแต่ฟื้นฟูบูรณะตบแต่งให้ดีก็ใช้ได้แล้ว
 
     ขณะที่เอกชนต้องออกแรงหาสถาปนิกมือดีมีจินตนาการมาออกแบบ ต้องลงทุนสูง ซึ่งก็ใช่ว่าจะสำเร็จเสมอไปดังกรณีปากช่องและอีกหลายแห่ง
 
     ภูมิปัญญาไทยสามารถฟื้นฟูและนำมาประยุกต์ให้สมสมัยได้ถ้าเข้าใจโลกทัศน์ชีวทัศน์ปรัชญาของภูมิปัญญาและวัฒนธรรม และจะได้ไม่เพียงแต่รูปแบบ แต่ได้จิตวิญญาณและวิญญาณของภูมิปัญญานั้นๆ
 
     อย่างสมุนไพรที่แพร่หลายกันวันนี้ส่วนใหญ่ไม่ได้ทำให้คนที่ใช้เข้าใจหลักคิดเกี่ยวกับสุขภาพของคนโบราณเลย รู้แต่ว่า ฟ้าทะลายโจรแก้เจ็บคอดีกว่ายาปฏิชีวนะสมัยใหม่ แต่ไม่ได้สนใจว่า ยานี้เป็นส่วนหนึ่งของแนวคิดเรื่องสุขภาพแบบองค์รวมของคนโบราณ ที่มองชีวิตรอบด้าน ไม่ได้มองแบบแยกส่วน มองความสมดุลของชีวิต ไม่ได้มองแค่โรค แต่มองคน มองความทุกข์ที่มาจากความเจ็บป่วย
 
     โอทอปส่วนใหญ่มาจากการต่อยอด หรือเด็ดยอดภูมิปัญญา นำมาประยุกต์บ้าง สร้างใหม่บ้าง แต่ก็ไม่ได้สะท้อนโลกทัศน์ชีวทัศน์แบบองค์รวมของบรรพบุรุษอะไรเลย อย่างอาหาร เสื้อผ้า ที่อยู่อาศัย

     จึงได้แต่รูปแบบภายนอกที่ดูดี มีเสน่ห์ แต่ไม่ทราบถึงคุณค่าและความหมายของสิ่งเหล่านั้น ซึ่งเกิดขึ้นในบริบทเก่าแก่และให้คำตอบบางอย่างแก่ชีวิตของผู้คนในอดีตและปัจจุบันได้ถ้าถอดรหัสเป็น

     คนโบราณอยู่กับธรรมชาติแบบเกื้อกูลกัน ปรับตัวเข้าหาธรรมชาติ ไม่ใช่ให้ธรรมชาติปรับเข้าหาตัวเอง ลายผ้าก็ดี การสร้างบ้านก็ดี จึงมีลักษณะและสีสันเลียนแบบธรรมชาติ อาหารก็อร่อย รสชาติดี ไม่มีเครื่องปรุงแต่งที่ไม่เป็นธรรมชาติอย่างวันนี้
 
     ตลาดที่มีเสน่ห์ส่วนใหญ่จึงเป็นตลาดน้ำ โดยเฉพาะแม่น้ำ ลำคลองที่เป็นธรรมชาติ ไม่ใช่เอาบ่อตกปลามาเป็นตลาดน้ำ โดยไม่มีเรือสักลำ ตลาดน้ำอัมพวามีแม่กลอง ตลาดสามชุกมีแม่น้ำท่าจีน ตลาดเชียงคานมีแม่น้ำโขง เอเชียติกมีแม่น้ำเจ้าพระยา ขวัญเรียมมีคลองแสนแสบ
 
     ตลาดเหล่านี้มีทุนธรรมชาติและทุนวัฒนธรรมเป็นสำคัญ มีภูมิปัญญาท้องถิ่นเป็นเนื้อหาและจิตวิญญาณเพื่อการดำรงอยู่ของวิถีชุมชน ที่โหยหาการคืนสู่รากเหง้า อยากกลับไปหาต้นกำเนิดของตนเองในอดีต ค้นหาตัวตนที่หล่นหายไปกับสิ่งที่เรียกว่าความทันสมัยแต่ไม่พัฒนา
 
     ผู้คนจึงไม่รู้ว่าตนเองเป็นใคร มาจากไหน ส่วนใหญ่จึงไม่รู้ว่าจะไปไหน ไม่รู้จักกำหนดเป้าหมายชีวิต ตัดสินใจเองไม่ได้ เลือกเองไม่ได้ ให้คนอื่นทำให้ สังคมทำให้ กำหนดให้